فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨٣ - جواب پنجم و كلام سيد صدر الدين

شرح فارسى:

توضيح‌

جواب پنجم و كلام سيّد صدر الدّين‌

مرحوم سيّد صدر الدّين كه بسيّد سند و صدر الدّين كبير معروف است براى‌

رفع غائله از وجود ذهنى چنين فرموده:

حقائق خارجى در ذهن ماهيّتشان منطبع مى‌شود لكن در ذهن منقلب‌

بكيف نفسانى مى‌شوند و هيچ اشكالى بر اين مترتّب نيست.

و سپس در توضيح مرامش چنين فرموده:

موجوديّت ماهيّت بر نفس ماهيّت مقدّم است بطورى كه با قطع نظر از

وجود اصلا ماهيّتى نيست.

و نيز پرواضح است كه وجود خارجى اشياء با وجود ذهنيشان حقيقتا

مختلف و متغاير است پس وقتى موجود خارجى از خارج به ذهن منتقل شد چون‌

وجودش فرق كرده چه استبعادى دارد كه ماهيّتش نيز متغيّر شود زيرا همانطورى‌

كه گفتيم ماهيّت تابع وجود است.

لذا اگر موجود خارجى جوهر يا كمّ يا از مقوله ديگرى بوده و سپس بذهن‌

منتقل گردد و موجود ذهنى شود بتبع تبدّل وجودش ماهيّتش نيز منقلب شده و

بمقوله كيف مبدّل مى‌گردد و بنابراين تقرير تمام اشكالات دفع مى‌شود زيرا مدار

و مناط آنها بر اين بود كه موجود ذهنى ماهيّتش همان ماهيّت خارجى باشد و

وقتى اين مناط باطل شد اشكالات نيز باطل مى‌شوند.

قوله: و الحال انّ انفس الماهيّات انقلبت: يعنى ماهيّات خارجى وقتى در

ذهن حاصل شدند منقلب بماهيّت ديگرى مى‌شوند.

قوله: و قد بيّن مذهبه هذا القائل: كلمه « هذا القائل» فاعلست براى‌

« بيّن ».

قوله: بانّه لمّا كانت موجوديّة الماهيّة: ضمير در « بانّه » بمعناى « شأن »